Tesla Ordua, 79 irratsaioa

97 irratia ikurraKaixo, Balkanetako bidezidorretako ibiltariok!!

Aste honetako irratsaio osoa elkarrizketa bati eskaini diogu. 97 Irratiko estudioetan, Adrian Fuentes izan dugu, bai irailean zein azaroan Balkanetan egon den bilbotarra. Fuentes batez ere politikak eraman du Balkanetara: Gure gonbidatua Eusko Alkartasunako eta Euskal Herria Bilduko militantea da, eta horrez gain, Gazte Abertzaleak erakundeko zuzendaritzaren parte, eta azken honen haritik, Europako Aliantza Askeko Gazteriaren exekutibako kide. Beraz, erakunde horien eta Balkanetako erakunde batzuen arteko loturak estutzea izan da gure gonbidatuaren xedea.

Fuentes irailean Kroazian eta Bosnian egon zen; kasu honetan Rijekan Lista za Rijeku (Rijekaren Aldeko Zerrenda) alderdi kroaziarrarekin bildu zen, baina bide batez, Split, Mostar, Sarajevo eta Jajce bisitatu zituen. Azaroan, ordea Novi Sadera joan zen, Europako Gazteriaren foroan parte hartzera (Europako Aliantza Askeko Gazteriaren ordezkari gisa), eta bide batez, Liga Socijaldemokrata Vojvodine (Vojvodinako Sozialdemokraten Liga) alderdi federalistarekin eta hauen gazteriarekin harremanak estutu zituen.

Elkarrizketa honetan, Fuentesen iruzkinek Balkanetako panorama politikoa ezagutzen lagundu digute. Baina horrez gain, Fuentesek bisitatu dituen hiriak, paisaiak eta abarrak ezagutarazi ditu, eta horrez gain, historiari ere errepaso bat eman diogu.

Entzun gure programa hemen:

Advertisements

Tesla Ordua, 78 irratsaioa

tesla-ordua ikurra

Kaixo, partisanook!!

Aste honetan, berriz ahots bakarrean egin dugu programa. Oraingoan, historiaren inguruko gauzek programaren erdia jan digute, beraz oso toki gutxi utzi diegu berriei. Lehenik eta behin, Errepublikaren Egunari buruz aritu izan gara. Izan ere, programa hau azaroaren 29an egin dugunez, kontuan izanik 1943ko azaroaren 29an Jugoslavia Sozialista sortu zenez, eta egun hau Jugoslaviaren garaietan jaiegun ofiziala izan zen. Beraz, lehenik eta behin egun honetaz, eta 1943an partisanoek Jugoslavia Sozialista aldarrikatzeaz aritu izan gara, urte horretan, partisanoek, Jugoslavia okupatuta zegoela aldarrikatu baitzuten. Hola, euren menpe zeuden lurraldeetan Estatu potentzial bat eraiki zuten, aurreko egoera aldarrikatu baino gehiago (txetniken proposamena azken  hau zen). Gako hauek azaldu ditugu.

Jarraitzeko, asteko hiru berri nagusiak aipatu ditugu. Lehenik eta behin, Kosovok Interpolen sartzeko saiakeraren porrotari emandako erantzunaz; Serbiatik eta Bosnia-Herzegovinatik datozen gaien gaineko %100eko zerga jarri baitu, bai Serbiarekiko negoziazioak zein barnean serbokosovarrekiko harremanak kaltetuak izan direlarik. Bestetik, Bosniako Estatutasunaren Egunaz, zein Vojvodinak Serbiarekin bat egitearen mendeurren-ospakizunez aritu izan gara. Eta bukatzeko, Montenegroko Estatuak, zenbait serbiar intelektuali (Čedomir Antić, Aleksandar Raković, Matija Bečković), Montenegron sartzea debekatu die, Montenegrok Serbiarekin bat egitearen mendeurrena ospatzen zuten ekitaldi batean parte hartu nahi zutela eta. Adierazpen askatasunaren kontrako eraso bat dugu hau, guren oihartzunik izan ez badu ere (zer gertatuko zatekeen hau Errusian gertatuko balitz?).

Bukatzeko Kosovoko Armadaren sorreraz hitz egin dugu, abendu honetarako sortzeko asmoa baitu Kosovoko Gobernuak. Bestetik eta azkenik, Ipar Mitrovican Kosovokopoliziak egin izan dituen atxiloketa batzuen inguruan hitz egin dugu. Albaniar prentsaren arabera, atxilotuek Oliver Ivanović erailtzearekin zerikusia izan zuten. Serbiar prentsaren arabera, atxiloketak, zergen igoeren kontrako protestekin izan dute zerikusia.

Entzun gure programa hemen:

Tesla Ordua, 77 irratsaioa

tesla-ordua ikurraKaixo Balkanetako mahastiok!

Gaurko irratsaioan izan dugun gai zentrala, Kosovok Interpolen sartzeko saiakera izan da. Kosovoren eskaera ukatu egin dute, bi herenen gehiengoa lortu ez baitu. Zergatik eta nola gertatu izan zen, politikari nagusienen (bai serbiarren zein albaniarren) erreakzioak eta Balkanetan izan ditzazkeen ondorioak aztertu ditugu. Kosovok Serbiako eta Bosniako (Bosniak abstentzioa eman du) produktuen gaineko zergak igo ditu, eta Serbiak kargu hartu du Ipar Mazedoniaren eta Montenegroren Pristinaren aldeko botuaz, armada- eta polizia-elkarlana kili-kolo dagoela esanaz.

Beste bi berri garrantzitsu ere izan ditugu. Batetik, Nikola Gruevski Ipar Mazedoniako lehen ministro ohia Budapesten aterpe eskatuta egotea. Hungariako Gobernuak ez du posizio ofizialik atera, baina Gobernuaren aldeko prentsak eta Fidesz alderdiak Gruevski babestu dute, oposizioak eraso (eta batez ere Gobernua ere eraso duelarik). Hungariako polarizazio politikan beste faktore bat bihurtu da hau. Bestetik, Bosnian, hauteskunde-osteko aliantzez aritu gara. Bosnian, goi-ganberarako ordezkarien izendapenerako adostasunik ez dagoenez, parlamentuak ezin dira osatu, eta berez, Gobernuak ezta, ez Bosnia-Herzegovina osoko mailan, ez Federazioan, ez Republika Srpskan. Hala ere, aliantzak forma hartzen hasi dira eta horretaz hitz egin dugu. Nazioarteko berrien atala bukatzeko Ana Brnabić Serbiako lehen ministroak Hagak zigortutako serbiar militarrek euren zigorrak Serbian bete dezaten eskatu duela, eta Lora Vidović Kroaziako arartekoak, azken hilabeteetan Kroazian ematen ari den ikur faxisten ugaltzeaz kezka adiera zuela aipatu dugu.

Bukatzeko Euskal Herriko berriez aritu gara. Aste honetan Slavenka Drakulićek Donostian eman beharreko hitzaldiak aipatu ditugu, eta bestetik, hiru euskal itzultzailek, Garazi Arrulak, Elixabete Manterolak eta Arantzazu Rojok Bulgariara egindako bidaiaz aritu gara. Arrulak, Manterolak eta Rojok han Marija Patxkova bulgariar itzultzailearekin egin dute topo: honek Bernardo Atxagaren zein Arantxa Urretabizkaiaren lanak bulgarierara ekarri ditu.

Entzun gure programa hemen:

Tesla Ordua, 72 irratsaioa

tesla-ordua ikurraKaixo, Euskal Herriko guslariok:

Oraingoan, aurreko astean bezala Bosnia-Herzegovinako hauteskundeekin jarraitzen dugu. Momentuz, soilik BiHko hiruko lehendakaritzarako eta Republika Srpskako lehendakaritzarako datuak ditugu –aurrenekoan, Šefik Džaferović musulmnak, Milorad Dodik serbiarrak eta Željko Komšić kroaziarrak lortu zituzten hiru postuak, eta Republika Srpskan, Željka Cvijanović dugu lehendakari berria-. Legebiltzarrerako datuak oraindik eman ez dituztenez, analisiari ekin diogu, eta gurean edo guregandik gertu plazaratutako analisi batzuk ere aipatu ditugu, askotan neurri bikiotzak edo ideialismoak trufatutako analisiak baitira.

Segituan Mazedoniaz hitz egin dugu. Jakin dakizuenez (duela aste bi aipatu genuen), Mazedoniako erreferendumean herriak oso parte hartze txikia izan zuenez, bozkaketa baliorik gabe geratu zen, eta beraz, Gobernuak ezin izan zuen nahi zuen Konstituzio-aldaketa, Greziarekin egindako akordioaren baldintzak betetzeko beharrezkoa zena, indarrean sartu (besteak beste izen-aldaketa: Ipar Mazedoniako errepublika deitzea). Zoran Zaev lehen ministroak, esan zuenez, galdeketa hori halere ez zen loteslea, beraz, Konstituzio aldaketa Parlamentuan lortzen saiatuko da.

Erlijio ortodoxoaren inguruan gertatutako berri bati ere kasu egin diogu, berez Balkanetan sortu ez bada ere, berri honek sortutako lurrikarak Balkanak astintzeko aukera ere baitu. Konstantinoplako patriarka Bartolomek Kievko Patriarkatupeko Ukrainako Eliza Ortodoxoari “autozefalia” (independentzia) emateko asmoa duela esan nahi do, Moskuko Patriarkatupeko Ukrainako Eliza Ortodoxoaren (Ukrainako ortodoxo gehienak biltzen dituena) egoera zalantzan jarriz. Erabaki honek kutsu politikoa du, Ukrainako agintarien eskaerei men egiteaz gain, Elizen mugak Estatu-mugekin bat egitea baitakar. Honek Balkanetan harrabotsa sortu du, hurrengo urratsa Montenegroko Eliza Ortodoxoa (oso minoritarioa, baina talde nazionalista bezala jokatzen duena) Serbiar Eliza Ortodoxotik bereiztea izan baitaiteke, eta horren inguruan hedabideek zarata atera baitute.

Azkenik, NATOren eta Serbiaren arteko harremanaz, hitz egin dugu, batez ere aste horretan NATOren idazkari nagusi Jens Stoltenberg Serbian egon delako. Stoltenbergek zenbat adierazpen eztabaidagarri egin ditu 1999ko bonbardaketari buruz. Bestalde, Belgrad eta Pristinaren arteko negoziazioei begira, Lesothoko Gobernuak Kosovoren independentziaren aintzatespena itzularaztea erabaki baitu.

Entzun gure programa hemen:

VIENAKO 1850EKO LITERATUR ITUNA

Vuk Karadzic

Vuk Karadžić

Lehengoan, blog honetan, 1954an Jugoslavia Sozialistaren garaietan, serbokroazieraren arau amankomunak ezartzeko saiakeraren berri eman genuen. Norbaitek pentsa lezake hori “Jugoslaviar Estatuaren Estatu-interesen araberako itun” bat izan zela, eta gainera, kontuan izanik Estatu sozialista bat zela, “diktadura peko arauak” izan zirela (denok baitakigu zeintzuk diren diskurtso nagusi antikomunistaren gakoak).

Hala ere, kroaziarrek eta serbiarrek aurretik beste Itun bat sinatu zuten, 1850an, Vienako Literatur Ituna deitutakoa. Itun hau Tito boterera heldu baino mende bat aurrerago, eta oraindik Jugoslavia existitu ez zenean sinatu zuten, eta batez ere kroaziar testuinguruan garatu ziren Itunaren ondorioak (Kroazia Austriar Inperioaren barne zegoen, Serbia ez). Zortzi izan ziren Itunaren sinatzaileak, bost kroaziar (Dimitrije Demeter, Ivan Kukuljević, Ivan Mažuranić, Vinko Pacel eta Stjepan Pejaković), bi serbiar (Djuro Daničić eta Vuk Karadžić) eta esloveniar bat (Franc Miklošič).

Mende bat geroago izan zen Novi Sadeko Itunarekin konparatuz, ikusiko dugun moduan, Vienako Itun hau are “arautzaileagoa”, edo preskriptibistagoa zen. Izan ere, Novi Sadeko Itunean arlo ezberdinetako bi tradizio ezberdin (bai ahoskerari –ekaviera eta ijekaviera-, zein aldaerari –Ekialdekoa eta Mendebaldekoa-, zein alfabetoari –zirilikoa eta latindarra- zegokienez) maila berean jartzeaz eta tradizio biak kontuan hartuko zituen hiztegi eta eskuliburu ortografiko bat egiteaz aritu ziren, eta hura adostu zuten; baina Vienako Itunean, ordea, aldaera jakin bat eta ahoskera mota jakin bat ezartzen da prestigiodun aldaera moduan: hau da, stokaviera, ijekavierazko ahoskeraz, eta honen barruak Ekialdeko herzegovinera –istočno herzegovački– aldaera, Dubrovniken zentru literarioa zuenak- lehenetsi zelarik (Itunean soilik “Hegoaldeko aldaera” aipatzen dute, “Mendebaldekoa” ikaviera eta “Ekialdekoa” ekaviera izango zirelarik). Gainera, azken puntuetan genitiboa nola deklinatu “h” letraren inguruko idazketari buruzko arauak, eta “r” letrak silaba bezala funtzionatzen zuenean hala mantentzea erabaki zuten, prst –“hatza”- hitza eredu jarriz (honek etnonimoei eragin zien baita; adibidez “kroaziarra” sustantibo gisa Hrvat (maskulinoan) edo Hrvatica (femeninoan) idatzi behar zen, eta izenondo gisa hrvatska (fem.) edo hrvatski (mask.); eta ez “Horvat”; “harvatska”, “horvatska” eta abar. Aldi berean, “serbiarra” izen moduan Srbin (mask.) edo Srpkinja (fem.) idatzi beharko zen, eta izenondo moduan srpska (fem.) edo srpski (mask.); eta ez orduan nagusi zen “Serbska” edo “Serbski” moduan). Hori dela eta, Itun honek idazkera fonologikoa lehenesten zuen, etimologikoaren gainetik (nahiz eta laugarren puntuaren bukaeran idazkera etimologikoari emakida bat egin).

Beste gauza bat interesgarri suertatzen zaigu: sinatzaileek “herri bakarraren partaide gisa, hizkuntza bakarra izateko beharra” aipatzen zuten. Hau XIX mendeko nazionalismo erromantikoaren oinarrizko ezaugarri gisa ikus zitekeen, baina kuriosoa da oso mende hartan kroaziarrek eta serbiarrek (intelektualek behintzat) euren buruan herri bakar baten partaide gisa ikustea, hain zuzen ere Estatu bakarraren partaide ez zirenean (Kroaziako serbiarrak eta Bosniako kroaziarrak kenduta); beraz, herri bakar bezala gisa sentitzeko “beharrik” edo “goitikako bultzadarik” ez zutenean ez zutenean. Kontuan izan behar dugu, orduan, Kroazian batez ere, hego-eslaviarren batasunaren aldeko mugimendu ideologiko-intelektual handi bat zegoela, “ilirismoa” (kroaziar nazionalista batzuek, egun, kroaziar mugimendu nazional gisa aurkezten dute). Edo kontrako norabidean egin al zuten bidea, hau da, lehenik hizkuntza bakarra zutenaren ebidentzia zela eta “beraz herri berekoak gara” ondoriora iritsi al ziren? Batean ala bestean izan, oso berri arraroa da egungo presentistentzat, edo “Jugoslavia herrien kartzela” dela uste dutenentzat. Haatik, beste egile batzuk kritikoagoak direnak, adibidez Vladimir Osolnik esloveniarra. Osolniken arabera, Itun honen bultzatzaile nagusia Vienako Gobernua izan zen, zeinak Inperio barneko terminologia bateratu nahi zuen.

Hala ere, ez zuten hizkuntzaren izenik aipatu. Batzuek “iliriera” edo “iliriar hizkuntza” izendatu nahi zuten hizkuntza, orduan Kroazian nagusiki bolo-bolo zebilen hego-eslaviar batasunerako mugimenduari erreferentzia eginez (Alojz Brlićek 1833an atera zuen jada “Gramatika iliriar” bat, herri hego-eslaviar guztientzat baliagarri zena). Bazeuden lan batzuk hizkuntza honi izen horrekin erreferentzia egiten ziotenak. Beste batzuk, Vuk Karadžić, adibidez, honen kontra agertu ziren, izen hau tradiziorik gabea zela esanez, eta serbiarrek euren hizkuntzaren izena aldatzea emakida handiegia zatekeelako. Hala ere, jada itzala hartzen zebiltzan “serbokroaziera” edo “kroaziera edo serbiera” bezalako formulazioa, eta halakoak nagusitu ziren bukaeran (serbiarren artean oraindik “serbiera” hitza ateratzen zen). Snježana Kordićek gogoratzen duen moduan Jacob Grimm alemaniarrak erabili zuen lehenik glotonimo hori 1824an, eta 1836an Jernej Kopitar filologo eta ilirista esloveniarrak erabili zuen. Itunaren aurretik, Ljudevit Gaj eta Ivan Franjo Jurić kroaziarrek ere erabiltzen zuen (Jurićek “kroato-serbiera” erabiltzen zuen). 1854ko eta 1859ko Zagreben agertu ziren gramatika-eskuliburuetan ere, halako formula erabili zen. Zagrebeko parlamentuak ere bat egin zuen, gero bukaeran adierazten dugun moduan, eta XIX mendeko bigarren erdian Europan zabaldu zen (beraz Kordićek gogorarazten digun moduan, “ez da egia kroaziar bereiztasunaren aldeko batzuek dioten moduan, denominazio hori XIX mendeko bigarren erdian hasi zela erabiltzen; denbora horretan atzerrian hasi zen orokortzen”). Garai horietako Zagrebeko parlamentuaren diputatuetako bat, Itun honen sinatzaile Ivan Kukuljević izan zen.

Itunaren bigarren puntuan azaltzen den moduan, Vuk Karadžić ezartzen dute Itunaren egikaritzaile nagusi moduan, bigarren puntuan ezartzen den moduan. Ez zen aukera txarra izan, Karadžić serbiar eta agian jugoslaviar filologorik handiena zelako. Karadžićek, nahiz eta bera ekaviar hiztuna izan, ijekavieraren aldeko apustua egin zuen; bai serbiar zein “hego-eslaviar” gehienek hala hitz egiten zutelako, eta baita ere serbiar poema epikoak hala idatzita zeudelako: esanguratsua da Karadžićek 1818an atera zuen “Serbiar Hiztegia” Srpski rječnik deitzea, “Srpski rečnik” deitu ordez. Baina Karadžić ez zen soilik horregatik ezagutua, baizik eta serbiarrei beste alfabeto berri bat eman zielako. Alfabeto ziriliko berri honek printzipio fonologikoak jarraitzen zituen; hau da, soinu bakoitzarentzat letra bat jartzea bilatzen zuen Vuk Karadžićek. Erreforma hauek, serbiarren artean etsai indartsu baten aurka borrokatu arazi zioten Karadžići; orduko elite intelektualaren eta Eliza Ortodoxoaren aurka. Izan ere, Karadžićek stokaviera idatzizko aldaera literario bihurtzeko ahaleginek (serbiarren artean gutxiengoarena zen baina bizirik zegoen aldaera torlakiarraz gain) orduan serbiarrek idazten zuten “eslavo-serbiera” edo “eliz-serbiera” alde batera uztea zekarten. Aldaera hau soilik literarioa eta liturgikoa zen, antzinako eliz-eslavieraren serbiar aldaera. Aldaera honen alfabetoa zen orduan idazteko serbiarrek erabiltzen zuten alfabeto bakarra, eta hizkuntza hau zen serbiarrek “Kultutzat” zeukatena, eguneko elkarrizketetan eta abestietan erabiltzen ez bazuten ere. Karadžićek herri-hizkeraren aldeko hautua egin zuen, eta aipatutako printzipio fonologikoak jarraituz, alfabeto zirilikoan letra berriak sartu zituen, beste letra batzuk, jada ahoskatzen ez zirenak eta funtzio etimologiko edo “historiko” soila zutenak deskartatu zituelarik. Hala, serbiera modernoaren aita genuen, eta Itun honekin, baita ere serbokroazieraren aita. Karadžićen indarra hainbesterainokoa zen, ezen bere stokavieraren aldeko borrokak kroaziarrengan ere indarra izan zuen, izan ere hauek kroaziar beste bi aldaerak, txakaviera eta kajkaviera, alde batera uztea gogo onez onartu zuten; honek aldaketa handia ekarri zuen, izan ere, txakaviera eta kajkaviera (azken hau Zagreben hitz egiten zena) ahoskera ekaviarrekoak ziren, eta kroaziar estokaviar asko ikaviar ahoskerakoak ziren.

Vienako Ituneko sinatzaileen artean hutsune nabarmen bat izan zen: Ljudevit Gaj kroaziarra, orduan “iliriar mugimenduaren” burua zena. Robert Greenbergen arabera, Gajk soilik stokaviera aintzar hartzea, eta kajkaviera eta txakaviera alde batera uztea ez zuen guztiz ondo ikusi, eta hauengantik elementu handiagoak sartu nahi izan zituen adostasun horretan. Gajk momentu horretan, Ituna eszeptizismo pixka batekin hartu zuen: “Denborak erakutsiko du proposamen hau praktikoa ote den eta benetako adostasun bat dakarren, edo distantzia eta ezinegona handitzea ote dakarren”. Hala ere, esan beharra dago, Itun hau urte batzuk pasatuta hobeto ikusi zuela, izan ere Greenbergen arabera, bere hizkuntza-ikuskerak Vuk Karadžićenaren antzekoak ziren eta gizon hau asko estimatzen zuen, hainbeste ezen bere latindar alfabetoaren erreforma Karadžićen erreformaren antzekoa izan zelarik. Horrela mintzatu zen urte batzuk pasata: “Harro egon gaitezen, eta esker dezagun gure Jainko Jauna kroaziarrok neba-arreba serbiarrekin lortutako Itun honegatik”. Vatroslav Jagić kroaziar filologo handiak (bera kajkaviera hiztuna zen, ez stokaviera-hiztuna) honela oniritzi zion Itunari: “Itun hau gure herriaren semerik onenek eginiko Itun bat da”. Hala ere, egon baziren Itun honen aurka agertu zirenak, adibidez Zadarreko hizkuntzalariak, zeintzuek ijekavieraren ordez orduan hiri horretan nagusi zen ikaviera lehenestearen alde egin zuten. Beste batzuek, Gajren hasierako ideiekin bat eginez, hiru aldaera nagusiak gehiago uztartu nahi zituzten. Beste batzuek, Ante Starčević nazionalistaren jarraitzaileek, “soilik kroaziar politika” egin nahi zuten serbiarrekin edozein akordio errefusatuz. Starčevićek serbiarren kontrako ikuskera klasista zuen, eta hura hizkuntzalaritzara eraman zuen Karadžićen hizkera herrikoiaren aldeko apustua kritikatuz, “baserritarren eta artzaien hizkera” deitu zuen. Kurioski, Starčević ekaviar ahoskeraren aldekoa zen, txakaviera eta kajkaviera hala zirenez, hura kroaziarragoa omen zelarik (kurioski, gerora, stokavieraren ahoskera ekaviarra Belgraden egin zen ofizial).

Hona bada, edukia:

————-

Guk geuk, azpian sinatzen dugunok, herri bakarrak literatura bakarra izan behar duenaz jabetuta, eta horretaz, gure literatura, ez soilik alfabetoen bidez, baizik eta baita ere ahoskeren bidez zatitua izaten ari denaz atsekabetuta, azken egunetan gurea dugun literatura ahalik eta gehien nola bateratzeko moduez eztabaidatzeko bildu gara. Eta horrenbestez, hau adostu dugu:

  1. Ahobatez aintzatetsi dugu herriaren artean ez dagoen aldaera berri bat ez dugula egon badauden aldaerak nahasiz sortuko; askoz hobe dela egon badauden tokiko aldaeretatik bat aukeratzea hizkuntza literarioa egiteko. Eta hau hurrengo arrazoiengatik: a) Bakoitzak bere aldaera propioan irakurtzeko moduan idaztea ezinezkoa delako; b) Halako aldaera berri bat, gizakiaren sorkuntza izango denez gero, Jainkoak sortutakoak diren edozein herri-hizkera baino okerragoa zatekeelako; eta d) Beste herriek, alemaniarrek eta italiarrek adibidez, ez dituztelako euren erregistro berriak euren aldaerak batuz sortu, hoietako bat aukeratu dutelako hartan liburuak idazteko.
  2. Ahobatez aintzatetsi dugu aldaera literario bezala hegoaldeko aldaera izendatzea dela, eta hau honegatik: a) Herriaren gehiengoak hala hitz egiten duelako; b) antzinako eslaviar hizkuntzarekiko, eta beraz beste eslaviar hizkuntzekiko hurbilekoena dela; d) herri-abesti ia guztiak aldaera honetan egin direlako; e) Dubrovnikeko literatura zahar guztia aldaera honetan egin delako; eta f) bai Ekialdeko zein Mendebaldeko fedeetako literatur figura ia guztiek honela idazten dutelako (denak arau guztiak jarraitzen ez badituzten arren). Beraz, adostu dugu aldaera honetan bi silaba dauden tokian ije idatzi beharko dela eta silaba bakarra dagoen tokian je, e edo i idatzi beharko dela, kasuak erabakitzen duen moduan; adibidez bijelo, bjelina, mreža, donio. Eta non silaba bi diren ala bakarra den zehazteko, eta beraz non je, non e eta non i idatzi behar den zehazteko oinarrizko arauak idazteko ardura Vuk Stefanović Karadžićek hartuko du, beste denok hala eskatuta.
    Aldaera honetan idatzi nahi ez duenik egon badago, gure ustez, herriaren zein batasun literarioaren onerako hobe du beste bi aldaera herrikoietako batean idaztea, ez dezaten herriarengan erroturik ez dagoen beste hizkuntza-nahasketa bat egin.
  3. Ondo eta beharrezko deritzogu Ekialdeko fedea duten gure figura literarioek etimologiaren arabera dagokion tokian х idaztea, eta hala-nola Mendebaldeko fedea dutenek han h idaztea, Hegoaldeko eskualdeetako bi fedeetako hiztun askok hala hitz egiten baitute.
  4. Ahobatez aintzatetsi dugu ez dela beharrezkoa izen arruntak genitibo pluralean deklinatzean direnean hitzaren bukaeran h idaztea, kasu honetan h hori ez baita ez etimologikoa, eta ez baita ez herri-hizkera hedatuan, ez eslaviera zaharrean, ez beste hizkuntza eslaviarretan aurkitzen. Konturatu gara idazle askok hain zuzen horregatik iritziko diotela beharrezko h hori idazteari, hala, beste hizkuntza batzuez bereizteko. Baina, alde batetik, kasu honetako forma asko berez (jada) bereiziak direlarik (adibidez zemalja, otaca, lakata, trgovaca eta abar), eta bestetik, antzeko formak ditugun beste kasu batzuetan idaztean bereizten ez ditugularik, eta kasu hauek beste herri batzuek ondo ezagutzen dituztelarik; aipatutako kasuetan hitzaren bukaeran h-rik edo bestelako sinbolorik ez idaztea ahobatez ondorioztatu dugu, hitza genitibo pluralean deklinatuta dagoela ulertzea posible ez den kasuen salbuespenarekin, kasu honetan azentuak markatuko ditugularik (anteko kasuetan ere egingo dugu).
  5. Ahobatez ondorioztatu dugu silaba bakar bezala funtzionatzen duen r letraren aurretik ez a ez e ez idaztea, eta r letrak bere arabera silaba osatzea, arrazoi hauengatik: a) herriak hala hitz egiten duelako; b) Ekialdeko fedeko idazle guztiek hala hitz egiten dutelako (batek edo bik ezik); d) txekiarrek hala idazten dutelako; e) alfabeto glagolitikoz idatzitako eslaviar liburu gehienak hala idatzita daudelako; eta f) ez dagoelako frogatuta eslaviera zaharrean r-ren zein l-ren aurretik bokal motzak idatzi behar zirenik, posizio hauetan letra biok bokalak ordezten zituztelako, sanskritoan bezalaxe.

Hau da guk osatu duguna. Jainkoak nahi badu eta hemen guk hausnartutakoa herriak onartzen badu, konbentzituta gaude gure literaturaren bidean dauden oztopoak bidetik kenduko ditugula eta benetako batasuna eskurago izango dugula. Beraz, euren herrien zoriontasuna eta jakituriaren aurrerapena desiratzen duten idazle guztiei eskatzen diegu hemen adierazi ditugun hausnarketekin bat egin dezaten eta arau hauen arabera idatz dezaten.

Vienan, 1850.eko martxoaren 28an

Ivan Kukuljević, Dimitrije Demeter doktorea, Ivan Mažuranić, Vuk Stefanović Karadžić, Vinko Pacel, Franc Miklošič, Stjepan Pejaković eta Djuro Daničić.

———

Oharrak eta ondorioak:

Djuro Danicic

Djuro Daničić

Itun hau sinatu eta berehala atera ziren gramatika ezberdinak Kroazian, Itunaren arauari jarraiki. Adibidez, 1852an Karadžićen Hiztegiaren bigarren edizioa atera zen. 1866an, Zagrebko Jugoslaviar Zientzien eta Arteen Akademiaren menpe, Djuro Daničićek zuzenduta, Kroaziar edo Serbiar Hizkuntzaren Hiztegia ateratzen hasi zen, hiztegi honek zenbait bolumen zituen eta proiektua 1975an bukatu zen. Ivan Brozek 1892an atera zuen Ortografia kroaziarra ere Itun honetan oinarritzen zen; eta baita 1899an Tomislav Maretićek argitaratu zuen Kroaziar edo serbiar hizkuntza literarioaren gramatika eta estilistika. 1901an Ivan Broz eta Franjo Ivekovićek Kroaziar hizkuntzaren hiztegia atera zuten bi bolumenetan. Herrialde eslaviarretatik at ere atera ziren gramatikak: 1867an Petar Budmanik Vienan Grammatica de la lingua serbo-croatica (illyrica) atera zuen.

Ican Kukuljevic

Ivan Kukuljević

Itun honek, gerora, “Iliriar” guztientzako arau bat ezartzen lagundu bazuen ere, kroaziar guztientzat ere hizkuntza amankomun bat ezartzen lagundu zuen, stokavieraren oinarrian (kroaziar filologo nazionalisten arabera, kroaziar estandarizazioa XVII eta XVIII mendeetan hasi zen, ikusiko dugunez ikuspegi honek arazo handiak ditu). Garai horretan, urte bi lehenago, 1848an, eman zen orduko “Kroaziaren” –Zagreben inguruko aldea, Hrvatsko Zagorje izenez ezagutua- eta Eslavoniaren arteko batuketa politikoa, beraz Itun honek nolabait, kroaziar nortasuna zabaltzen ere lagundu zuen (ordura arte, “Kroaziar” etnonimoa gutxi erabiltzen zen Hrvatsko Zagorjetik haratago; eta are gutxiago Dalmazian edo Dubrovniken, hiri honetako XIX mendeko eslaviar katolikoek –Medo Pucić, Ivo Ćipiko, Matija Ban- euren burua “serbiartzat” baitzuten). Snježana Kordićen arabera, Itun hau izan zen kroaziarrei hizkuntza-marko bakar bat eman ziena, hain zuzen ere Itun “jugoslaviar” bat; ordura arte ez baitzegoen “kroaziar” hiru aldaeran arteko hizkuntza-komunitaterik. Are gehiago, Kordićek dioenez, Itun honen bitartez hasi zen “kroaziera” glotonimoa aldaera stokavierarengan hedatzen orduan ez baitzen erabiltzen, ordura arte tokiko eskualde-glotonimoak, edo “iliriera” edo “serbiera” erabiltzen baitziren. Hain zuzen, kroaziera eta serbiera batu zituen Itun honen ostean, Zagrebeko parlamentuak 1861an “jugoslaviera” hizkuntza ofizial egitea erabaki zuen; eta Vienako Gobernuak glotonimo hori debekatu zuenean –inplikazio politikoak tartean egongo zirela uste dugu-, 1867an “kroaziera, serbiera ere deitua” glotonimoa aintzatetsi zuen, hauxe ofizialduz (Dalmaziako Parlamentuak 1877an “kroatoserbiera edo serbokroaziera” glotonimoz ofizialdu zuen). Hainbeste izan zen hizkuntza bera zirenaren ospea, zein Franjo Ivekovićek Ivan Borzekin 1901ean Kroaziar Hizkuntzaren Hiztegia atera zuenean, honela justifikatu zuen hitzaurrean: “Hiztegi hau serbiarrek aterako balute, “Serbiar Hizkuntzaren Hiztegia” zatekeen. Baina ez, kroaziarrek idatzi dute, beraz, Kroaziar Hizkuntzaren Hiztegia da (…) Ez dugu “serbiar” hitza gehitu haiek idatziko balute agian “kroaziera” ere ez zutekeelako gehituko. Ahaideei hortzak erakutsi behar zaizki (…) Hala ere, gure lanaren parte handi bat aurrez eginda dago, 1852ko Karadžićen Serbiar Hiztegian oinarritu baikara”. Halako argudio nazionalistak erabiltzen zituen kroaziar batek ere hizkuntza bera zirela onartu zuen!

Hala ere, erabateko batasuna ez zuen lortu Itunak. Serbian 1878an independentzia formala atxiki zuenean, nahiz eta orduan Karadžićen alfabeto zirilikoaren erreforma onartu; Ekialdeko herzegovineraren ordez, Vojvodina-Šumadijako hizkera (vojvodjanski-šumadjinski), Belgraden nagusi zena hartu zuten, ahoskera ekaviarra –eta ez ijekaviarra- lehenetsiz (hala ere, hautu hori ere, vuktar printzipioetan oinarritu zuten, Serbiako Estatu berriko lurralde-parterik handienaren “herri-hizkuntza” zelakoan). Beraz, momentu hartan Vuk Karadžići kasu handiagoa egin zitzaion Zagreben Belgraden baino. Snježana Kordićek ironiaz begiratzen dio honi, esanez, serbiarrek zein kroaziarrek euren ikur nazional nagusienetakoak direnei kasu egingo baliete, “egun Belgraden ijekavieraz hitz egingo zatekeen, eta Zagreben ekavieraz”. Honela, bi hizkuntza ez, baina hizkuntza bakoitzarentzako bi eredu agertu ziren, eta horrek gerora, hizkuntza zatitu nahi zutenei atea zabaldu zien. Adibidez, egun zenbait filologo ofizialista (nazionalista) kroaziarrek (adibidez, Dalibor Brozovićek eta Radoslav Katičićek) “estandarizaziorako bi zentru ezberdin egon zirenez, orduan bi hizkuntza ezberdin dira” esaten dute. Kordićen erantzuna ere borobila da: hizkuntza handi gehienek estandarizazio prozesu bi (edo gehiago) dituzte, eta horrek ez du esan nahi hizkuntza ezberdin bi direnik, baizik eta hizkuntza plurizentrikoak direla; alemanieraren, gazteleraren, ingelesaren… kasuetan gertatzen den moduan.

Gaur egun, Kroazian Itun hau ez da Serbian bezain baloratua. Kroazian egungo linguista gehienek, 1991 osteko ideologiarekin bat eginik, serbiarrekiko Ituna gutxiestearen aldeko hautua hartu dute; beraz, Itun hau gaitzesten edo traiziotzat jotzen, edo bestela, Itunaren ikuspegi kroatazentriko bat aurkezten dute, “kroaziar ikuspegi nazionaleko” ituna izango bailitzan. Lehen taldekoek, Itun honek kroaziar hizkuntza “serbiartzeko” bide egin zuela diote, adibidez, Eugenija Bašićek. Honen ustez “Itunak stokaviar esklusibismo bat ekarri zuen, kroaziarrak diren kajkavierazko eta txakavierazko hitzak baztertuz”; Bašićek ia traiziotzat jotzen du Itun hau. Stjepan Babićek nolabait iritzi moderatuago bat adierazten du, asmoak deitoratu gabe, baina bide beretik jotzen du: “Maretićen Hiztegia, hiztegi deskriptibo bat izan zen, aldaera batea, edo zehazkiago Vuken eta Daničićen hizkuntzan egina, eta sekula ez zen kroaziar hiztegi normatibo bat izan”. Babićen ustez, Jugoslavia Sozialistak egin zuen Maretićen hiztegia “arauzko hiztegia”, “serbokroaziar hizkuntza eta batasuna behartzeko asmoz”. Bigarrenen artean, itun hau ikuskera kroatozentriko batetik irakurtzen dutenen artean, Milan Moguš dugu. Mogušen ustez, Ituna, “kroaziar hizkuntza indartzeko” bitartekari bat izan zen, “aukera on bat”; eta kroaziarrek sekula ez zuten ikusi Itun hau lotesle gisa “Karadžićek eta Daničićek hala nahi bazuten ere”. Mogušen arabera, Itunean, “kroaziarrek, euren artean garatua zen stokaviera-ijekaviera, Karadžićek serbiarrentzat hizkuntza literarioa egiteko erabili zuena, ofizialdu zuten Itun honetan”. Dalibor Brozovićek ere anteko irudia du, “kroaziar (iliriar) mugimenduak, pixkanaka kajkaviera eta txakaviera laga zituen XIX mendean, eta bi eta hiru hamarkada ostean, stokavierazko ikaviera, stokavierazko ijekaviera kroaziar hizkuntza homogeneoaren oinarri bihurtu zelarik”. Radoslav Katičić, ordea, serbiarren aportazioa txikiagotzearen aldekoa da: “Onartezina da atzerrian “serbokroaziar ikasketak” egitea, eta hauen erdigunean Karadžić jartzea, eta kroaziar ikasketak honen barruan sartzea”. Bi ikuspegi hauek Snježana Kordićek kritikatu egiten ditu, presentismo nazionalistatik abiatzen direla jakinik. Kordićen arabera, Itun honen aurretik ez zegoen kroaziarren, edo proto-kroaziarren (eslaviar katolikoen) arteko inolako batasunik, izan ere, kajkaviarrak, txakaviarrak eta stokaviarrak nekez uler zitezkeen elkar; hain zuzen ere, Itun honek, serbiarrekin egindako Itun honek eman zien hizkuntza-batasuna. Beraz, ezin daiteke aurkeztu (lehen joerakoek edo “gaitzesleek” egiten duten moduan) “kroaziar hizkuntza kutsatu zuen serbiartze” moduan. Ezta ere, nazio moduan, izan ere, Itun honen aurretik –jada esan dugun moduan- “kroaziera” askotan ez zen stokaviera izendatzeko erabiltzen, kajkaviera eta batzuetan txakaviera izendatzeko baino (eta egun “kroaziartzat” jotzen ditugun artean ere, “kroaziar” identitatea ez zegoen zabaldua, ikusi dugun moduan). Bestetik, itun honi ikuskera kroatozentrikoa ematen dutenak ere kritikatzen ditu Kordićek. Kordićen arabera, Brozovićen ikuskera faltsua da, garai horietan “iliriarrek” hego-eslaviarren batasun osoa nahi baitzuten ez soilik kroaziarrena (Ana Peti-Stantićek ere kroaziar filologo eta historiagileek, orduan “iliriar” deitzen zena “kroaziar” berridazteko moda hori gaitzetsi du).

Beraz, Ituna, serbiarrekin bat egitearekin bat, guztiz koherentea zen ilirismoarekin. Kordićen arabera (beste mezu batean hitz egingo dugu luzeago honen ideiez), Itunaren “gorespen kroatozentriko” hauen oinarrian, kroaziar hizkuntza-batasunean serbiarrek paper erabakigarria izana ezin eramatea dago (horregatik kroaziar filologo nazionalistek, Brozovićek kasu, “kroazieraren estandarizazioaren hasiera” XVII eta XVIII mendeetan kokatzen dute, koherentea euren ikuspegiarekin, baina faltsua: izan ere mende horietan stokaviera-, txakaviera- eta kajkaviera-hiztunak ezin zuten elkar ulertu). Adibidez, hori ikusten da Mogušen iritzian, Mogušek Itunaren aurretik kroaziarrek stokaviera-ijekaviera jada sendotua zutela eta hau serbiarrei pertsona bakar batek, Karadžićek soilik, eman ziela gisa aurkezten du; kontuan izan gabe Karadžićek egin zituen aldaera honetako serbiar herri-kanta eta ipuinen antologiak, zein aldaera horretan 1818an idatzi zuen Hiztegia. Moguši kasu egingo bagenio, jada XIX mende erdian kroaziar nazio-batasun argi bat zegokeen, hizkuntza-batasunarekin bat, baina datuek erakusten zuten arabera, orduan hasi zen kontzientzia hori sortzen, parte handi batean Itun honi esker. Bestetik, Mogušen arabera, kroaziarrek “serbiarren presio lotesleei” aurre egin bazieten, nolatan izan zitekeen posible hurrengo gramatika kroaziar guztiak Itun honen arauekin ateratzea (eta Hiztegia gainera Daničić serbiarraren zuzendaritzapean), edo “serbokroaziar” edo “kroaziar edo serbiar” glotonimoak nagusitzea.

Itun hau Serbian Vuk Karadžić oso estimu handian dute; euren hizkuntzaren pertsonarik garrantzitsuena dela diote askok. Gainera, hizkuntza bera direla oraindik (nahiz eta gero eta irmotasun gutxiagoz defendatzen den iritzia den) iritzi nagusia da Serbian. Batzuek, kontuan izanik Itunaren oinarrizko puntuak Karadžićek ekarri zituela (stokaviera-ijekaviera lehenestea) eta idatzitako lehen gramatika-eskuliburua Djuro Daničićek egin zuela, “kroaziarren hizkuntza literarioa serbiarrek eraiki zuten”, edo “serbiar ezaugarrien pe egin zen kroaziar hizkuntza literarioa” esaten dute, Branislav Brborićek adibidez (lehen esan dugun argudioa, orduan “kroaziar” giroan txakaviera edo kajkaviera erabiltzen zirela, eta garaiko batzuek stokaviera serbiartzat zutela). Muturrekoenek, Lazo Kostić edo Vojislav Šešelj bezalakoak “kroaziarrek serbiar hizkuntza lapurtu zuten” esatera ere iristen dira, baina gutxieneko iritzia da hori.

Oxandabaratz

BALKANAK ETA ZORROZTASUNA (Ainara Arratibeli erantzunez)

Askotarako eman du Granit Xhaka eta Xherdan Shaqiri Suitzan jokatzen duten jokalariek golak ospatzeko egin duten ikur albaniarrak. Batez ere, Balkanetako gudari buruzko kontakizun zehatz bat zabaltzeko. Baita ere, BERRIAn, Ainara Arratibelek idatzitako artikulu baten eskutik (“Suitzaren Babelgo dorrea”, BERRIA 2018-6-27).

Izan ere, Arratibelen artikuluak bestelako egunkarietako ildoa jarraitzen du, jokalari albaniar-suitzarrek egindako keinu nazionalistak ez omen dira nazionalistak, justiziazkoak edota askatzaileak ziratekeen, pairatu zuten serbiar zanpaketaren ondorioz ondorio logikoa-edo eman nahiko bailitzan. Antza sufrimendua batzuek soilik pairatu zuten eta horiek ez dutenez ahaztu partida berezia zen. Bestalde, guden sufrimendua pairatu zuten serbiarrekiko keinu horiek zein eragin duten ez da aipatzen.

“Justiziaren” kontakizun hau jarraitzeko BERRIAko kazetariak (eta beste askok) eman dituzten datuak ez dira zuzenak: ez Xhaka ez Shaqiri ez dira gudako errefuxiatuak. Xhaka 1992an Suizan jaio zen, eta urte hartan emigratu zuen Shaqirik Suitzara; Kosovoko guda hasi baino zazpi urte lehenago. Granit Xhakaren aita “1986ean Slobodan Miloševićen Gobernuaren kontra protestatzearren” atxilotu zutela diosku Arratibelek, baina 1986an Milošević ez zen inongo Gobernuren, ez Serbiakoaren, ez Jugoslaviakoaren, buru.

Ez dira aurkitzen dugun akats bakarrak. Izan ere Suitzako taldean jokatzen duten “guda errefuxiatuen” artean, “bosniarrak” ere aipatzen dizkigu Arratibelek. Bosnakiar jatorriko bakarra Haris Seferović dugu, honen gurasoek ere, guda aurretik, 1984an, Suitzara emigratu zuten. Bestetik, serbiarren izaera ustez probokatzailea azpimarratzeko edo, ustez Aleksandar Mitrovićek esandakoak aipatu ditu. Baina larriagoa da, Arratibelek honen inguruan jarritako “kontestua”: Mitrović eta 2014ko Serbia-Albania partidako istiluak lotzen ditu. Partida hartan, Arratibelen arabera, “drone bat pasatu zen Kosovoko banderarekin, Mitrovićek hartu egin zuen eta albaniar jokalariek keinua salatu zuten”. Bandera hori ez zen Kosovokoa, Albania Handiarena baino, “gu gara bertakoak” leloarekin, hots, probokazio handia zena (serbiarrei euren etxean arrotz deitzea baitzen). Bestetik, bandera hartu zuena (partidak jarrai zezan, berak aitortu moduan), ez zen Aleksandar Mitrović izan, Stefan Mitrović baino (Aleksandar Mitrovićek partida hortan ez zuen jokatu). Eta azkenik, albaniar jokalariek ez zuten “keinua salatu”, Stefan Mitrović jipoitzera joan ziren (borroka hasi zuena Granit Xhakaren anaia Taulant izan zen). Akats gehiegi berrien zorroztasunaren onerako.

Kezkaz ikusten dugu guzti hau, bai kasu batzuetan adjektiboei ematen zaien kargagatik, eta beste batzuetan datu batzuk oker ematearren, eta beste datu batzuk ahaztearren. Baina atzetik, datuen erabilera hori, Balkanetako gudaren kontakizun jakin bat indartzeko erabili denaren susmoa dugu.

Tesla Ordua, 69 irratsaioa

tesla-ordua ikurraKaixo jarraitzaile balkandarrok!!

Hauxe, ikasturte honetako gure azken saioa izan da. Beraz, normalean baino luzeagoa izan da, ordu eta erdikoa (Internetez, irratian ordu betez soilik entzun ahal izan baduzue ere).

Gaurko saio luze-luze honetan, gure atentzio gehiena (gizonezkoen) Munduko Kopak hartu du. Kroaziak finalean 4-2 galdu zuen Frantziaren kontra, irudi bikaina eman ostean. Pena handia hartu genuen porrot horrekin. Baina bestetik futbolari lotutako politikaz aritu izan gara. Batez ere, Kolinda Grabar-Kitarović lehendakariak (HDZkoa da, nahiz eta ofizialki jada ez den, Kroaziako legeak lehendakariari alderdiko kidetza izatea debekatzen baitio) izan duen paperaz aritu izan gara. Izan ere, Grabar-Kitarovićek paper handia izan du beste politikariekin konparatuta, bere kamisetarekkin agintarien palkoan agertuz, jokalariak besarkatuz… Batzuen ustez “herritar” bezala agertu da hala, eta bere “gertutasuna” txalotu dute. Besteen arabera, bere irudia populismo hutsa izan da. Alde ala kontra egon, Grabar-Kitarovićek “aberriaren ama” bezala kokatu nahi izan du bere burua, bai palkoan taldearen kamiseta eramanaz (“ni ez noa agintariak bezala jantzita, ni aberkideen moduan janzten naiz”), zein sari-banaketan euripera agertuz kroaziar jokalariak besarkatzeko (“nik aberriaren ordezkariak besarkatzen ditut”). Grabar-Kitarovićen irudia eta Kroazia barruan dagoen errealitate politikoaren artean ere kontrastea egin dugu; jakinda kroaziar lehendakariaren kritiko askok “Kroazian zanpatzen duten gutxiengoez” hitz egiterakoan serbiarrak ahazten dituztela (eta baita ere errealitate hau kontuan izan gabe. Bestetik, Kroazian dagoen anbiguotasuna ere mintzagai izan dugu: faxistek herritar sentimendua aprobetxatu nahi dute eta irudi hori proiektatu nahi dute, baina bestetik errealitate kroaziarra ez da eurak nahi zuketen modukoa.

Munduko Kopa alde batera utzita, beste berri batzuk izan ditugu mingainari lana emateko aitzaki: Europar Batasuneko hedapenerako komisarioa Ipar Mazedonian egotea, eta beraz izen aldaketa aurreikusten duen itunaren inguruan “baiezkoa” bozkatzeko goxokia emana, eta bestetik Kosovo-Serbia negoziaketei berriz hasteko txanda berria.

Eta barkatu gehiago ez idaztea, baina guk ere oporretara joateko gogoa dugu, eta bagoaz, bagoaaaaazzzzz!!!

Entzun gure programa hemen: